به گزارش صبح پویا، طلا از دیرباز تاکنون به عنوان نماد ثبات، زیبایی و ارزش شناخته شده است؛ فلزی گرانبها که سکهها، تاج پادشاهان و باستانیترین جواهرات آن پس از گذشت قرنها همچنان با همان درخشش اولیه چشمنوازی میکنند. تا پیش از این، تصور عموم بر این بود که مقاومت خیرهکننده طلا در برابر کدر شدن و خوردگی، صرفاً ناشی از ماهیت شیمیایی بیرغبت آن در واکنش با اکسیژن است. با این حال، پژوهش جدید و شگفتانگیزی که توسط دانشمندان دانشگاه تولین انجام شده، پرده از یک راز اتمی شگفتانگیز برداشته است: دوام و درخشش طلا نتیجه یک مکانیسم دفاعی پنهان در ساختار اتمی سطح آن است.
این پژوهش پیشگامانه که نتایج ارزشمند آن در نشریه معتبر Physical Review Letters منتشر شده است، نشان میدهد که چیدمان و آرایش هندسی اتمها روی سطوح طلا نقشی حیاتی در پایداری آن ایفا میکند. این رفتار تازه کشفشده نه تنها معمای دیرینه ماندگاری طلا را حل میکند، بلکه راه را برای کاربردهای نوین این فلز در صنایع پیشرفته و فناوریهای انرژی پاک هموار میسازد.
دفاع اتمی پنهان طلا؛ سپری نامرئی در برابر اکسیداسیون
متیو مونتهمور (Matthew Neurock/MonteMor)، دانشیار مهندسی شیمی در دانشکده علوم و مهندسی تولین، در تشریح این پدیده میگوید: «مردم عموماً فکر میکردند که طلا صرفاً به این دلیل کدر نمیشود که به شدت با اکسیژن واکنش نشان نمیدهد. آنچه ما نشان میدهیم این است که برای دو نوع از رایجترین سطوح طلا، اتمهای سطح در واقع خود را به گونهای بازآرایی میکنند که طلا را در برابر اکسیداسیون بسیار مقاومتر میکند.»
برای رمزگشایی این فرآیند پیچیده، متیو مونتهمور و همکارش سانتو بیسواس (Santo Biswas)، دانشجوی فوقدکترا در این دانشگاه، از شبیهسازیهای پیشرفته کامپیوتری بهره بردند. آنها رفتار اتمها و الکترونها را مدلسازی کردند تا به دقت بررسی کنند که مولکولهای اکسیژن چگونه با دو رایجترین شکل سطحی طلا برهمکنش دارند.
نتایج این شبیهسازیها بسیار خیرهکننده بود. پژوهشگران دریافتند که اگر اتمهای سطح طلا ساختار خود را تغییر نداده و بازآرایی نکنند، مولکولهای اکسیژن میتوانند به راحتی از هم جدا شده و واکنش مخربی با فلز ایجاد کنند. اما در واقعیت، اتمهای سطح طلا به طور طبیعی خود را به الگوهای محافظی تغییر میدهند که این واکنشها را به شدت محدود میکند. به گفته تیم تحقیقاتی، این سطوح بازآراییشده، سرعت واکنشهای اکسیژن را با ضریب شگفتانگیز یک میلیارد تا یک تریلیون بار کاهش میدهند. در نتیجه، این ساختار یک مانع محافظ قدرتمند در مقیاس اتمی ایجاد میکند که به طلا اجازه میدهد تا تقریباً به طور نامحدود براق و دستنخورده باقی بماند.
چشماندازهای نو در فناوری؛ کاتالیزورهای پیشرفته مبتنی بر طلا
یافتههای این پژوهش فراتر از پاسخ به یک پرسش تاریخی، پیامدهای انقلابی و بسیار مهمی برای علم کاتالیز و فرآیندهای صنعتی به همراه دارد.
کاتالیزورهای مبتنی بر طلا که وظیفه تسریع واکنشهای شیمیایی را بر عهده دارند، هماکنون در بسیاری از فرآیندهای اکسیداسیون صنعتی کاربرد دارند. با این حال، دقیقاً همان ویژگی ذاتی که طلا را در برابر اکسیژن مقاوم میکند — و آن را برای ساخت جواهرات و تجهیزات الکترونیکی ایدهآل میسازد — کارایی آن را برای برخی از واکنشهای شیمیایی مرتبط با تولید انرژی و صنایع پاک کاهش میدهد.
برای نمونه، کاتالیزورهای آلیاژی پالادیوم-طلا در تولید «وینیل استات» که مادهای کلیدی در ساخت انواع پلاستیکهاست، به کار میروند. علاوه بر این، دانشمندان در حال بررسی و توسعه کاتالیزورهای طلا برای کاربردهای حیاتی دیگری نظیر حذف مونوکسید کربن از گازهای خروجی اگزوز خودروها و تولید اکسید پروپیلن (یکی دیگر از مواد شیمیایی پرکاربرد صنعتی) هستند.
مونتهمور در این باره خاطرنشان میکند: «اگر بتوانید طلا را فریب دهید تا اکسیژن را تجزیه کند، در واقع میتواند به یک کاتالیزور بسیار مؤثر برای واکنشهای خاص تبدیل شود. کار ما یک استراتژی جدید برای انجام بالقوه این کار با جلوگیری یا معکوس کردن این بازآراییهای سطحی ارائه میدهد.»
استراتژیهای نوین؛ فراتر از ترکیب با سایر فلزات
تا پیش از این، تمامی تلاشها و رویکردهای مهندسی برای بهبود و ارتقای کاتالیزورهای طلا عمدتاً بر پایه ترکیب طلا با سایر فلزات واسطه یا استفاده از نانوذرات بسیار کوچک طلا بر روی سطوح اکسیدی متمرکز بود.
اما کشف اخیر مسیر کاملاً متفاوتی را پیش روی دانشمندان قرار میدهد. با تسلط بر کنترل هندسه سطح طلا و مدیریت نحوه چیدمان اتمهای آن، مهندسان و محققان قادر خواهند بود عملکرد کاتالیزوری این فلز گرانبها را به طور چشمگیری بهبود ببخشند؛ دستاوردی که در کنار شناخت عمیقتر از رفتار فیزیکی مواد، نویدبخش تحولی بزرگ در صنایع شیمیایی، تجهیزات تصفیه هوا و فناوریهای نوین انرژی خواهد بود.
